Nhận xét của tôi về những tranh luận quanh ý niệm tiến hóa

Khi đọc bài Những tranh luận về ý niệm tiến hóa, điều khiến tôi chú ý không chỉ là việc người ta từng đồng ý hay phản đối Darwin. Điều đáng suy nghĩ hơn là cùng một ý tưởng khoa học, mỗi người lại đặt vào đó một câu hỏi khác nhau. Nhà khoa học muốn biết các loài thay đổi như thế nào. Người có đức tin muốn biết điều ấy tác động ra sao đến cách mình hiểu về sự sáng tạo và vị trí của con người. Nhà triết học đi xa hơn: nếu sự sống luôn biến đổi, liệu lịch sử có đang đi tới một mục đích nào không? Theo tôi, nhiều cuộc tranh luận trở nên gay gắt vì người tham gia tưởng rằng họ đang trả lời cùng một câu hỏi.

Bài viết cho thấy bối cảnh nước Mỹ thế kỷ XIX không đơn giản là “khoa học chống lại tôn giáo”. Louis Agassiz là một nhà khoa học nhưng phản đối quan niệm loài có thể biến đổi. Asa Gray cũng là nhà khoa học, ủng hộ Darwin và cho rằng niềm tin tôn giáo có thể cùng tồn tại với thuyết tiến hóa. Điều này khiến tôi dè chừng trước thói quen chia một cuộc tranh luận phức tạp thành hai phe cố định. Nghề nghiệp hay niềm tin của một người không tự động quyết định toàn bộ lập trường của họ.

Quan điểm của tôi là: khi bàn về nguồn gốc và sự biến đổi của sinh vật, ta nên đánh giá lời giải thích bằng chứng và phương pháp khoa học. Một niềm tin có thể giúp con người suy nghĩ về ý nghĩa cuộc sống, nhưng không nên thay thế việc kiểm tra một khẳng định về thế giới tự nhiên. Đồng thời, chấp nhận bằng chứng tiến hóa cũng không buộc một người phải từ bỏ mọi câu hỏi về ý nghĩa hoặc đức tin. Hai lĩnh vực có thể gặp nhau trong đời sống của một người, nhưng mỗi lĩnh vực cần nói rõ mình đang giải đáp câu hỏi gì.

Phần khiến tôi muốn tranh luận nhất là cách John Fiske diễn giải tiến hóa. Theo bài viết, ông nhìn tiến trình tự nhiên như một hành trình được Thượng Đế hướng dẫn, trong đó con người ngày càng thể hiện rõ một hình ảnh lý tưởng. Tôi hiểu vì sao cách nhìn này hấp dẫn: nó cho con người cảm giác rằng những biến đổi dài lâu không vô nghĩa, rằng sự xuất hiện của mình có một vị trí trong câu chuyện lớn của vũ trụ. Nhưng tôi không nghĩ có thể suy thẳng từ sự tiến hóa của sinh vật ra kết luận rằng tự nhiên đã định sẵn con người làm đích đến. Đó là một diễn giải triết học và thần học, không phải điều mà riêng bằng chứng sinh học có thể xác nhận.

Với tôi, cần phân biệt tiến hóa và tiến bộ. Tiến hóa mô tả sự thay đổi của các quần thể sinh vật qua nhiều thế hệ. Nó không bảo đảm loài xuất hiện sau “cao hơn” loài xuất hiện trước, cũng không bảo đảm xã hội loài người sẽ tự động tốt đẹp hơn. Một con người có công nghệ hiện đại hơn tổ tiên vẫn có thể dùng nó để gây hại. Một xã hội có nhiều tri thức hơn vẫn phải lựa chọn cách cư xử công bằng với những người yếu thế. Nói cách khác, hiểu sự thay đổi của tự nhiên không miễn cho chúng ta trách nhiệm quyết định điều gì là tốt về mặt đạo đức. Smithsonian cũng lưu ý rằng không nên hình dung tiến hóa như một chiếc thang mà các loài liên tục leo lên để trở nên “tiến bộ” hơn.

Tôi cũng không muốn vì phản đối ý tưởng “con người là mục tiêu định sẵn” mà xem nhẹ khát vọng tìm ý nghĩa của người khác. Khoa học giải thích rất nhiều về cách sự sống vận động; một người vẫn có thể hỏi mình nên sống thế nào sau khi biết những điều đó. Điều tôi coi trọng là sự trung thực trong lập luận: đâu là kết quả có thể kiểm tra, đâu là cách diễn giải, đâu là niềm tin cá nhân. Khi ranh giới này rõ ràng, ta có thể bất đồng mà vẫn hiểu nhau.

Sau cùng, bài đọc giúp tôi nhận ra giá trị của tranh luận không nằm ở việc nhanh chóng tuyên bố phe nào đã thắng. Nó cho thấy một phát hiện khoa học có thể buộc cả xã hội xem lại những giả định quen thuộc. Quan niệm của tôi là nên cởi mở với bằng chứng mới, khiêm tốn trước điều mình chưa biết và cẩn thận khi biến một mô tả về tự nhiên thành một mệnh lệnh về cách con người phải sống. Sự sống có lịch sử biến đổi; còn việc xây dựng một đời sống có ý nghĩa và tử tế vẫn là trách nhiệm của chúng ta.

Những tranh luận về ý niệm tiến hóa - Triết học