Làm sao để viết tốt hơn trong thời đại AI slop?

Có những bài viết đọc xong, tôi thấy chẳng có gì để phản đối, nhưng cũng chẳng có gì để nhớ. Thông tin đầy đủ, bố cục ngay ngắn, lời khuyên đúng đắn. Thế mà nếu có người hỏi bài ấy nói gì hay, tôi lại không biết trả lời thế nào, ngoài việc kể lại cái tiêu đề.

Tôi nghĩ đó là một lý do khiến người ta ngán AI slop. Những nội dung ấy có thể không sai, nhưng đọc nhiều sẽ thấy chúng giống nhau. Bài nào cũng đưa ra vài lợi ích, bổ sung một ít hạn chế, rồi nhắc người đọc lựa chọn cho phù hợp. Thành ra, dù nói đến rất nhiều thứ, cuối cùng bài vẫn không để lại một nhận định nào đủ rõ để mình nghĩ tiếp.

Vậy muốn viết tốt hơn thì sửa từ đâu? Theo tôi, trước hết cần xem lại hai điều. Mình đã có một quan điểm xuyên suốt chưa, và mình có thực sự nói như những gì đang viết không? Nếu cả hai còn chưa rõ, việc nhờ AI viết dài hơn hay sâu sắc hơn thường chỉ tạo thêm chữ.

1. Viết bài dài thế, bạn muốn nói cái gì vậy?

Khi đưa cho AI một chủ đề, ta dễ nhận được một bài tổng hợp thông tin. Điều này hoàn toàn hữu ích nếu mục đích là tìm hiểu khái quát. Tuy nhiên, khi đọc một bài bàn luận, tôi còn muốn biết tác giả nghĩ gì sau khi xem xét những thông tin đó. Họ coi trọng điều nào hơn, không đồng ý ở đâu, và vì sao?

Chẳng hạn, một bài về đại học có thể kể rằng đi học giúp có kiến thức và quan hệ, nhưng cũng tốn thời gian, tiền bạc, nên mỗi người cần lựa chọn theo hoàn cảnh. Nghe hợp lý đấy, nhưng người đang phân vân vẫn chưa có thêm cơ sở để quyết định. Trong khi đó, nếu tác giả cho rằng người chưa rõ mình muốn làm gì không nên vội bỏ học chỉ vì thấy vài người thành công không cần bằng cấp, bài đã có một ý kiến để bàn. Từ đây, tác giả phải giải thích vì sao, đưa dẫn chứng và xem kết luận ấy có giới hạn gì. Còn người đọc thì biết mình đang đồng ý hay phản đối điều gì.

Sở dĩ ta muốn nghe ý kiến của người khác cũng vì mỗi người nhìn vấn đề từ một vị trí khác nhau. Người từng trả giá vì hấp tấp có thể coi trọng sự thận trọng, còn người từng bỏ lỡ cơ hội vì chần chừ lại đề cao hành động. Những trải nghiệm ấy để lại trong họ các niềm tin và thiên hướng có sẵn, thứ mà ở đây tôi tạm gọi là định kiến. Bởi vậy, dù đứng trước cùng một tình huống, họ chưa chắc chú ý đến cùng một điều.

Tất nhiên, định kiến có thể khiến mình sai. Nhưng khi người viết chịu giải thích niềm tin của mình đến nơi, người đọc được tiếp xúc với cả một cách suy nghĩ, thay vì chỉ nhận kết luận. Tôi có thể không đồng ý với anh, nhưng vẫn hiểu vì sao anh nghĩ vậy và nhận ra điều mình đã bỏ sót. Giá trị của một bài bàn luận nhiều khi nằm ở đó.

Vì thế, có quan điểm không có nghĩa phải khẳng định tuyệt đối hay cố nói ngược số đông. Ta vẫn cần cân nhắc nhiều phía, nhưng sau khi cân nhắc, nên cho người đọc biết mình nghiêng về đâu và dựa vào điều gì. Nếu cứ thêm một ý ngược lại sau mỗi nhận định để bài có vẻ khách quan, đến cuối rất dễ chẳng còn gì đáng nói.

Muốn AI giúp mình viết một bài như vậy, trước hết phải cho nó biết mình đang đứng ở đâu. Một bản ghi chú ngắn về điều muốn bảo vệ, lý do và những trường hợp ngoại lệ sẽ hữu ích hơn lời yêu cầu viết thật sâu sắc. Còn nếu chính mình chưa rõ, cứ dùng AI để hỏi tiếp, tìm phản ví dụ, đối chiếu những cách hiểu khác nhau. Chưa biết mình muốn nói gì thì cũng chưa cần vội có một bài hoàn chỉnh.

2. Nhưng quan điểm riêng lấy từ đâu?

Đến đây, có thể ta sẽ nghĩ mình chẳng có trải nghiệm gì đặc biệt để viết. Tuy nhiên, chất liệu riêng không nhất thiết phải đến từ một biến cố lớn. Một lần làm lại công việc vì hiểu sai yêu cầu, một buổi thuyết trình gặp trục trặc, một cuộc tranh luận khiến mình đổi ý đều có thể chứa điều đáng kể.

Điều quan trọng là giải thích được mình đã đi từ sự việc đến kết luận như thế nào. Nếu chỉ khuyên hãy chuẩn bị kỹ trước khi thuyết trình, người đọc rất dễ lướt qua vì họ nghe điều ấy quá nhiều rồi. Nhưng khi kể rõ mình đã chuẩn bị nội dung cẩn thận mà vẫn gặp vấn đề vì quên kiểm tra thiết bị, lời khuyên có một căn cứ cụ thể. Người đọc hiểu mình đã bỏ sót điều gì và có thể kiểm tra lại chính họ.

Mà những chuyện ấy, AI không tự biết nếu mình chưa kể. Nó có thể viết rất nhiều về thất bại, nhưng không biết mình từng sai ở đâu, đã thử cách nào và vì sao sau đó thay đổi. Vì vậy, mỗi khi nhận ra một điều đáng nhớ, nên ghi lại vài dòng. Lâu dần, những ghi chép ấy cùng các bài đã viết sẽ thành một kho chất liệu để dùng tiếp, thay vì bài nào cũng bắt đầu từ những lời khuyên chung chung.

Dù vậy, có chất liệu thật chưa có nghĩa AI sẽ giữ đúng. Một sự cố kết nối màn hình có thể bị kể thành buổi thuyết trình thất bại thảm hại, còn một thói quen phù hợp với mình có thể bị biến thành lời khuyên dành cho tất cả mọi người. Bởi thế, vẫn phải đọc lại để xem nó có thêm diễn biến, đẩy cảm xúc quá mức hay mở rộng kết luận không.

Kho tư liệu cũng cần được xem lại theo thời gian. Nếu mình đã đổi quan điểm thì đánh dấu bản cũ; nếu có số liệu dễ thay đổi thì kiểm tra trước khi dùng. Gom được nhiều tài liệu mà không còn biết phần nào đáng tin thì lần viết sau cũng chưa chắc đỡ việc hơn.

3. Có ý rồi, còn phải nói cho ra tiếng Việt

Kể cả khi lập luận đã rõ, bài vẫn có thể khiến người đọc mệt vì cách diễn đạt. Một số câu do AI viết tạo cảm giác như được dịch sát từ tiếng Anh. Từng từ đều hiểu được, nhưng ghép lại thì không giống cách mình thường nói hay viết.

Chẳng hạn, việc duy trì tính nhất quán trong quá trình thực hành đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kỹ năng nghe nặng nề hơn nhiều so với muốn giỏi lên thì phải tập đều. Ý vốn đơn giản, nhưng câu đầu khiến người đọc đi qua quá nhiều khái niệm mới tới được điều cần hiểu. Nếu đang hướng dẫn ai đó, có thể nói tiếp rằng mỗi ngày làm thử một bài, sai chỗ nào thì xem lại chỗ đó. Như vậy, họ còn hình dung được mình nên làm gì.

Tuy nhiên, sự tự nhiên không chỉ nằm ở việc dùng từ đơn giản. Khi viết tiếng Việt, ta còn chọn cách xưng hô, nhịp câu và những từ thể hiện thái độ với người đọc. Bạn cần xem xét lại quyết định của mình khác với chuyện này chắc phải nghĩ lại. Chọn câu nào còn tùy mình đang nói với ai, thân đến đâu, muốn khuyên nhẹ hay phản đối thẳng. Những lựa chọn nhỏ ấy góp lại mới thành giọng của một người.

Tương tự, các câu trong đoạn cũng phải có quan hệ với nhau. Câu sau đang giải thích câu trước, bổ sung điều kiện hay đưa ra một ý trái ngược? Nếu quan hệ ấy không rõ, dù từng câu đều đúng, cả đoạn vẫn dễ giống một đống ghi chú. Những từ như vì vậy, tuy nhiên, bởi thế có ích vì chúng giúp người đọc theo được cách mình suy nghĩ. Nhưng nếu ý chưa nối được với nhau, chèn thêm từ nối cũng không giải quyết được gì.

Thế nên, khi sửa văn AI, cần chỉ ra chỗ gượng cụ thể. Có câu phải đưa ý chính lên trước, có đoạn nên gộp những câu ngắn đang bị cắt vụn, cũng có chỗ cần bỏ hẳn vì chỉ nhắc lại ý cũ. Đưa cho AI cả câu trước và sau khi sửa, kèm lý do, sẽ giúp nó hiểu yêu cầu hơn việc liên tục bảo viết tự nhiên lên.

Việc duyệt bài cũng nên tách thành hai lượt. Trước hết, xem nó có giữ đúng quan điểm, dẫn chứng và giới hạn của kết luận không. Sau đó mới sửa nhịp câu, từ ngữ và cách chuyển đoạn. Cuối cùng, đọc thành tiếng để nhận ra những chỗ vấp, nhất là khi viết kịch bản. Làm như vậy sẽ dễ biết bài đang hỏng ở đâu, thay vì bực mình rồi yêu cầu viết lại toàn bộ.

4. Một bài viết tốt còn có thể dùng được lâu hơn

Khi đã bỏ công làm rõ một vấn đề, cũng nên nghĩ xem bài sẽ hữu ích trong bao lâu. Một bài giới thiệu tính năng mới cần kịp thời và chính xác, còn bài giải thích cách kiểm tra lập luận có thể tiếp tục được dùng khi công cụ đã thay đổi. Vì phục vụ những nhu cầu khác nhau, chúng không nên chỉ được đánh giá bằng lượng chú ý ngay lúc đăng.

Nếu muốn viết những bài người đọc quay lại, một cách là chọn câu hỏi họ thường gặp rồi giải thích đến nơi. Sau khi đăng, những phản hồi sẽ cho biết đoạn nào còn thiếu, ví dụ nào chưa rõ, kết luận nào cần sửa. Nhờ đó, bài dần đầy đặn hơn và trở thành nguồn để làm một bài ngắn, đoạn hỏi đáp hay kịch bản video. AI có thể giúp chuyển cách trình bày, miễn là mình kiểm tra để ý gốc không bị lệch.

Cách làm này cũng áp dụng được cho một đội ngũ. Sau mỗi dự án, ghi lại bối cảnh, những phương án đã cân nhắc, lý do lựa chọn và kết quả thực tế. Từ tài liệu đã được kiểm tra, mọi người có thể viết bài chia sẻ, hướng dẫn người mới, giải đáp cho khách hàng. Nhưng vì nhiều nội dung cùng dựa vào một nguồn, càng cần có người cập nhật nguồn ấy và giữ thông tin để dễ đối chiếu. Nếu bản gốc sai, việc tạo thêm nhiều phiên bản chỉ khiến cái sai lan rộng hơn.

Cuối cùng, AI có thể giúp ta viết nhanh, nhưng người đọc vẫn cần một lý do để dành thời gian cho bài. Với tôi, lý do ấy bắt đầu từ việc tác giả có điều gì rõ ràng muốn chia sẻ, giải thích được vì sao mình nghĩ vậy và biết cách dẫn người đọc đi cùng. Khi làm được những việc đó, ta mới có chất liệu đủ tốt để nhờ AI triển khai tiếp.